Marokko Canarisch

Zonsondergang Essaouira

NAAR EL JADIDA
15,16 september 2008
Na, op verzoek van de altijd aardige havenmeester van Mohammadia, een lijst gemaakt te hebben met aanbevelingen voor verbetering van de haven en club en afscheid genomen te hebben, vertrekken we. De dag begint nevelig. Moterend langs de kust komen we in steeds dichter wordende mist. Met de radar aan vervolgen we onze weg. Als we verder uit de kust gaan komen we na enkele uren uit de mist. Om 12.30 is er eindelijk genoeg wind om te zeilen. Eind van de middag is de wind weer al op. Met de plof aan lopen we om 18.15 El Jadida aan. Afgemeerd als 3e boot aan de kade. De Bella de Zweedse boot met drie kleine kinderen aan boord ligt als binnenste aan de kade. Meteen geroep van zenuwachtige mannetjes op de wal. We brengen je naar de douane enz. Dat blijkt niet te kunnen want die zijn voor gebed naar de Mosk. Het gaat alleen om goederen en geld. We geven een halve edammer. Later vernemen we van de Zweden dat de omkooppresentjes niet voor hen, maar voor de douane bedoeld zijn. Maar dat blijft ook lastig. Je moet altijd naar 3 of 4 diensten: Politie, immigratie, douane en het havenkantoor waar je later moet afrekenen voor je verblijf. Uiteindelijk geef ik een pak koffie aan de verkeerde dienst, en ja, die zegt natuurlijk ook geen nee. Bij de andere dan maar je tijd uitzitten en net doen of je gek bent! Maar goed, als alles achter de rug is heb je verder geen problemen meer en ze blijven altijd super vriendelijk.

SMURRIE

Het haventje is klein en het water ongelofelijk vies!! Het tijverschil van 3 meter is niet in staat om het haventje voldoende te verversen. Dat weerhoudt de plaatselijke bevolking er niet van om vanaf de kades onafgebroken te vissen in deze smurrie. De jeugd zwemt hier voor wat verkoeling ook vrolijk in rond. Vanaf onze ligplaats hebben we wel een prachtig uitzicht op de muren van de vesting die de Portugezen hier bouwden. Degelijk werk want nog steeds in redelijk goede staat.
We wandelen rondom over de vesting muur. De onkruidbestrijdingsploeg ligt in de schaduw te slapen. Dus de gewassen tieren weelderig op de muur. We bezoeken de cisternen. Een schitterend waterreservoir onder en midden in de ommuurde medina. Redelijk verzorgd met aardige gids en maquette van de hele vesting. Maar als je dan ziet hoe vervallen de oude prachtige Portugese huizen binnen de vesting er uitzien, vraag je je af hoe dit alles in zo’n vervallen staat gekomen is. Geen geld voor enig onderhoud, hier wonen mensen uit de “ laagste twee klassen”. Deze mensen hebben geen honger, maar daarmee is alles gezegd. Toch blijven ze altijd vriendelijk.

17,18 september 2008
Na 2 dagen zijn we de geur van vis, slik en vuiligheid beu. Moterend begonnen, dan zeilend. De wind gaat er vandaag vroeg uit, dus de motor weer aan. Het wordt een prachtige nacht met volle maan, dus er is van alles te zien. Maar onder de morgen verdwijnt de maan in de opkomende bewolking. Even later regent het!! Dat is iets wat we niet meer gewend zijn. Er is nu weer geen enkel zicht. We draaien moterend onze wachtjes. 2 uur op 2 uur af. Wat is een radar toch een onmisbaar instrument. Op een bereik van 1,5 mijl ziet hij zelfs de kleine visbootjes op de golftoppen van de immer aanwezige Atlantische deining. De volgende dag grote scholen dolfijnen! Half bewolkt weer. Wind om te zeilen! Nog 30 mijl. Boot loopt als een speer! Half de middag lopen we Essaouria aan. Steeds vraagt Riet zich af of het diep genoeg is en er ruimte is in deze kleine haventjes. Maar we gaan steeds met opkomend water naar binnen. Als we afgemeerd zijn berekenen we hoeveel water eraf gaat en liften de kiel. Nu toch steeds weer een groot voordeel. Anders hadden we deze schitterende plaatsjes moeten missen! Buitenom de gebruikelijke opwinding voor hulp met de papierwinkel is hier nog wat extra opwinding. Afgemeerd aan een enigszins haveloze boot ga ik aan wal voor het rondje kantoortjes. Dat is hier in een uurtje al gepiept. Maar als ik terug kom is Riet in een oververhitte staat van opwinding. De boot waar we aan liggen blijkt een rondvaartboot. Dat had de kapitein niet tegen met gezegd toen hij om whisky en sigaretten vroeg! Er waren klanten, dus touwen los en varen. De situatie werd er niet beter op toen hij terugkwam en wij met een inmiddels aan ons afgemeerde Nederlandse boot in het niet al te grote havenkommetje ronddreven.

REDDINGSBOOT PARAAT?

Weg daar dus! De enige andere plaats is aan de reddingsboot. Daar meer je natuurlijk nooit aan af! Maar er liggen al twee boten aan. De Rythme of Life en nog een Nederlandse boot. Opeens een Nederlandse kolonie dus. Maar hier is afmeren aan een reddingsboot geen probleem. Zoals met alles is het een kwestie van onderhandelen. Iemand krijgt wat en het is geregeld. In dit geval moest er altijd iemand op een van de drie boten aanwezig zijn. We hebben ook nog diesel getankt. Dat moest met jerrycans en een karretje. Er is lang onderhandeld over de transportprijs. Uiteindelijk gaven we iemand de kans om in een uur een weeksalaris te verdienen. Wat doet hij dan? Huurt iemand in met een kar, en moet nog delen met twee sjouwers. Komt eerst nog klagen dat de prijs omhoog moet omdat hij moet delen, waarop wij zeggen: waarom ga je zelf niet werken! Uiteindelijk krijgt de douane ook nog lucht van het transport. Ze willen van ons weten hoeveel liter en wat we de heren betaald hebben. Uiterst vriendelijk, maar wel op het moment dat het stempel voor uitreis met de daaraan klevende inkt boven het paspoort zweeft.
Nou Florence je hebt niets te veel gezegd! Inderdaad een prachtig oord. De souks, marktstraat en de zonsondergangen vanaf de stadswallen! Maar voor ons toch vooral de vissershaven!

DE SCHEEPSBOUW EN VISERRIJ

In Mohammadia werd mij een fotoverbod opgelegd op de scheepswerf. In dit geval zijn regels gelukkig volkomen willekeurig. Want hier is de scheepbouw open en bloot op de kade! Rondneuzend natuurlijk een mannetje die wil helpen met informatie! Hij heeft een klein notitieboekje met tekeningetjes van de verschillende manieren van vissen. Omdat hij Engels kan is hij een waardevolle informatiebron. Er lopen hier veel toeristen rond, dus hij vertelt een kort verhaaltje en zegt dat ze een foto mogen maken. Bij een fooi roept hij uiteraard uit dat dit schandelijk weinig is voor deze hoeveelheid werk.Het vissen gaat hier op vier manieren. De eerder beschreven kleine boten van 4 a 5 meter met buitenboordmotor. Daarmee wordt gevist op de sardines met drijfnetten. Ze blijven voor een dag of een nacht buiten en verkopen hun vis rechtstreeks op straat aan de consument. Met deze boten wordt ook op grote vis gevist. Dat gaat ook voor meerdere dagen. Soms blijven ze drie nachten uit! Tot wel 40 mijl uit de kust. Gewikkeld in een deken pakken ze om beurten een paar uur slaap. Soms liggen ze totaal uitgeput op een stapel netten op de kade te slapen. Ze vissen met 5 tot 10 van piepschuim gemaakte boeien. Aan elke boei lijnen van een paar honderd meter met heel veel haken waaraan sardines of ansjovis als aas gaat.
Als de boeien uitgezet zijn blijven ze in de buurt ervan. De boei is niet meer dan een enorme dobber! Bij heftige beweging of aan de haal gaan wordt het gevecht aangegaan.

LEVENSGEVAAR

Er worden op die manier, met risico van omslaan, zwaardvissen en haaien tot wel 1,5 meter groot in deze kleine bootjes gehaald. In deze tak van visserij verdrinken nog steeds veel mensen. Geen zwemvesten, geen marifoon.

De vloot kleine visboten in de haven voor het vrijdagavondgebed

De grote kotters worden in drie maten gebouwd. Voor de sardinesvangst ca 18 meter. Voor het lijn- en boeienvissen ca 20 meter. En tenslotte hektrawlers tot 30 meter. Alle bouw is traditioneel en in hout. Daar lijkt voorlopig geen verandering in te komen omdat staalbouw hier veel duurder is. De enige werf in het noorden die dit geprobeerd heeft is inmiddels failliet. De kielbalk is uit twee Iroko stammen gemaakt. Het Iroko komt uit wat ze hier noemen “diepzwart Afrika”. Uiteraard niet zoals in Nederland met certificaat. Het hout is hier goedkoop.

BEDRIJFSSPIONAGE

De spanten worden gevormd uit het plaatselijke eucalyptus hout. Kost bijna niets. De duimse beplanking uit Iroko en eucalyptus. Het dek weer van Iroko. Zo’n schip gaat bij regelmatig onderhoud 100 jaar mee. Het weegt ca 60 ton en heeft zo’n 600 pk motorvermogen. Zware olie is de brandstof. Ze roken zo zwart als de kachel, ook in de havens! Op de werven is het volgende gereedschap aanwezig: Een lintzaag, en vaak een elektrische handschaaf. Voor de rest hand gereedschap. Mallen van spanten worden genummerd bewaard. Bouwtijd van een schip 1 jaar. Alleen na opdracht. Kosten: 40 tot 50.000 Euro afhankelijk van motor en verdere uitrusting. Voor deze informatie heb ik de gids, die (gepensioneerd) visser is, de eerste dag een kleine beloning gegeven. Op een niet werkdag heeft hij me binnen de omheining van het werfterrein gesmokkeld voor foto’s. Daarvoor had ik hem vooraf het tweede deel van zijn gage beloofd.

casco sardienkotter

onderzijde

detail spanten

VANGST EN VISSERIJ

We zijn hier in, waarvan men zegt, (nog) een van de visrijkste wateren ter wereld. Er wordt dan ook veel vis gevangen. Rechten worden ook alweer buitenlands verkocht. Japan, Rusland en Nederland worden genoemd. Wij hebben geen buitenlandse kotters gezien in de Marokkaanse havens. We horen de sardien-kotters elke nacht uitvaren nadat ze gelost zijn. In de loop van de middag en avond komen ze de haven binnen. Soms wordt gevochten om een eerst plaats met de neus aan de kade. Deze kotters brengen met grote hoeveelheden met in drijfnetten gevangen vis (in ieder geval in deze tijd van het jaar) aan wal. Op de boot onder zeewater gehouden, op de wal in koelauto’s afgevoerd. Na lossen direct weer vertrekken. Er zijn minimaal 10 man op een kotter. Waarschijnlijk wordt er in ploegendienst gewerkt, want het gaat continu door. De kleine bootjes van de sardienvisserij varen ook dag en nacht af en aan. Maar hier gaat het totaal anders. Ook de gebruikelijke ruzies voor losplaats. De vaak gevangen hoeveelheden zijn vaak klein, een enkele keer een boot vol. Wordt op hoopjes op de kade uitverkocht aan de consument. Je lust voorlopig geen vis meer! In deze warmte wordt de vis gekoeld met water uit de zeer vervuilde haven!! Meer dan een halve dag ligt de vis in de zon! Daartussen proberen de, met op grote vis vissende kleine bootbezitters, hun vis te verkopen. Zwaardvis, zeepaling, dorade. Krabben, inktvis enz. In de loop van de middag lopen verdwaasde toeristen met zakdoeken voor de mond tussen de handel. Als het bijna donker is daalt de prijs. Het haventerrein wordt leger. Armen en bedelaars (klasse1) zoeken tussen viskoppen, staarten en ingewanden naar iets eetbaars. Tenslotte worden ze verdreven door enorme hoeveelheden zeemeeuwen en katten die het haven terrein weer schoonmaken! De gemeentereiniging is hier niet actief! De volgende dag komt de straathandel in de loop van de morgen weer op gang. Wij nemen een foto van een prachtig visbootje met een romantische zonsondergang. Maar er is ook een heel andere kant aan het levende Jan Steen schilderij!

25 september 2008

VERTREK

Na bijna een maand in fascinerend Marokko gaan, na naar buiten gemoterd te zijn, twee boten onder zeil. De Rythme of Life en de Lady of the Lowlands. De wind sterkte is net iets beter dan volgens de windgribs voorspeld. De spinaker gaat erop en met de noordoostenwind presteert de Lady optimaal. Met 5 knoop wind en 5 knoop snelheid, precies een windhoek van 120 gr. Er gaat wel 15 ton door het water! Met meer wind schiet harder op. Eind van de middag gaat hij er af. De afgesproken windgrens van 18 knoop is bereikt. Toch wel meer dan de windgribs voorspelden. Met grootzeil en genua gaan we lekker door. s’Nachts nog een probleem. Bij het wegrollen van de genua draait Riet ongemerkt de loshangende schoot mee in het zeil waarna er niets meer te rollen valt. Met de spi val en de reserve genua val weet ik het loshangende deel redelijk strak rond de voorstag te twisten. We gokken erop dat het bij het eerste morgenlicht even windstil wordt. Op dat moment slagen we erin de zaak te klaren door het zeil naar beneden te halen. Nadat alles weer op orde is blazen we even uit. Ondanks dat we een paar uur hieraan gemodderd hebben, zijn we zo hard gegaan (of net niet hard genoeg?) dat we al s-avonds om ca. 10.00 de Canarisch aan kunnen lopen. Hoe dan ook we willen de aanloop van Graciosa niet in het donker doen. Dus om 12.00 uur beginnen we de rest van de dag af te remmen door zeil te minderen om nog een volgende nacht op zee te blijven. Die nacht kloppen de gribs en de wind gaat eruit tot 5 knoop of minder. We rekenen uit dat met een motersnelheid van 3 knoop bij het eerste morgenlicht de haven te bereiken valt. Er is die nacht niets te zien. Geen maan, geen sterren, alleen zwart! Met de radar erbij wordt het een zeer rustige nacht waarbij we om beurten de gemiste rust van de vorige nacht in kunnen halen. Bij het eerst morgenlicht wordt het beeld van de straat tussen Lanzarote en Gracioca op de radar nu ook buiten waarneembaar. Kaart en radar kloppen weer, we zijn er!

MAROKKO

Route naar Maokko

DE OVERSTEEK NAAR NOORDAFRIKA

23,24,25 en 26 augustus.
Een paar dagen besteden we nog aan inkopen vanuit de Spaanse haven Ayamonte en ankeren op de grensrivier. Met name het internetgebeuren kost veel moeite en tijd. Maar de 26e even voor hoog water is het dan toch zover. We vertrekken richting Marokko! De eerste vier uur moteren we in windstil weer van de kust weg. Langzamerhand verandert het vlakke water in een windloze golfslag uit het oosten. Er komt nu wat wind uit het westen zodat we de zeilen kunnen hijsen. De golfopbouw uit het oosten blijft echter voortduren. Daardoor wordt het een oncomfortabel rollen. Heel de nacht gaat dit door, alles klapt en rolt heen en weer in de kasten. Het mijmeren onder de sterren heeft een onaangenaam bijtintje. We kunnen wel zeilen. Dat doen we met de rem erop. Alleen op de genua. We willen de 210 mijl niet zo snel zeilen dat we in het donker aankomen.
27,28-08-2008
Als het om half zeven weer licht is neemt de wind snel af. Dat wordt weer moteren. Maar in de loop van de morgen wordt de deining wat minder. We kunnen zeilen met weinig wind. Vooral nu de wind hoger inkomt. De tweede nacht wordt heel wat prettiger dan de eerste. De nachten zijn op deze lengte al behoorlijk lang, eind augustus. Om 21.00 donker en pas om 7.00 echt licht! Wat waren de korte nachten in het noorden toch een genot! Maar goed, je zit hier midden in de nacht wel buiten in korte broek en t-shirt! Om 10.00 gaat de plof weer aan om de laatste paar mijl, tussen talloze voor anker liggende zeeschepen door, naar de haven van Casablanca te varen.

AANKOMST

Toch wel spannend. Aankomen in een ander contingent en Marokko. Hoe zal de inklaring gaan? Hebben we niet te veel wijn aan boord? De eerste verrassing is dat we vriendelijk maar resoluut teruggestuurd worden in Casablanca. Dit krijgen we van de havendienst, in keurig Engels, over de marifoon te horen. Wat nu? De havenkom wordt sinds 1996 gerenoveerd. Nog steeds niet klaar!! Van de autoriteiten begrijpen we dat we kunnen inklaren in een kleine haven 10 mijl oostelijk van Casablanca. Zo belanden we uiteindelijk in Mohammedia. Na overleg met de havendienst blijkt de diepte niet voldoende voor ons! We krijgen wel toestemming om te ankeren. Eenmaal in de haven gaan we toch maar even voorzichtig proberen. We worden opgewacht door de uiterst vriendelijke mensen van de jachthaven. De diepte is nu met doodtij net voldoende. Maar later zullen we de kiel nog lichten ivm. het volgende springtij. Zo hebben we weer een voordeel van onze hefkiel. Het inklaren is een relaxte en vriendelijke gebeurtenis. Niet dat er zo maar een paar mensen aan te pas komen! De politie, de gendarmerie, de douane en de immigratiedienst. Allen twee man sterk maar vriendelijk en ontspannen. Gelukkig spreekt de havenmeester, een zeer klein Marokkaantje, Engels. We voelen ons hier gelijk op ons gemak. De vereniging heeft 50 ligplaatsen. Overeenkomsten met de Werf dus. Ook een prachtige tuin, maar die is 10 minuten lopen van de haven. Daar staat tegenover dat de tuin luxe is, inclusief zwembad en restaurant. Bovendien blijkt er zittend onder de parasol van het havenkantoortje WIFI verbinding te zijn.

BEKENDEN

We zijn het enige bezoekende jacht, maar eind van de middag komt de volgende passant. Niet te geloven! Een Nederlandse boot. Bovendien kennen we elkaar. De Rythym of Live. Zo kunnen we de landvasten van Christine en Diederik aanpakken. Wel een echte verrassing omdat we deze bestemming niet van elkaar wisten.

29,30 en 31 augustus.
We verkennen Mohammadia. Toch nog een stad van 160.000 inwoners. Taxi naar de kasba (0,80 Euro, met mede-weten voor 10 cent afgezet). Reisgidsje in Engels niet verkrijgbaar dus maar Frans. Onze slechte kennis van de Franse taal is hier wel een nadeel! We hebben een prachtige ligplaats. Deze kijkt uit op de vissershaven. Dat is hier nog steeds een bloeiend bedrijf. Met kotters van ca. 9 meter wordt voor meerdere dagen en nachten gevist. En met roeiboten van hooguit 4 meter (hebben inmiddels buitenboordmotor) wordt s-‘nachts gevist. Juist door die kleine bootjes blijft er misschien nog wat vis over. Verlichting bestaat uit een rood en wit fietsledje. Zwemvesten gaan niet mee! Per roeiboot drie tot vier man aan boord, waarvan er meestal 1 voortdurend met een emmer hoost! Naast de vissershaven is een scheepswerf waar de traditionele houten kotters worden gebouwd. Zaterdag mislukt een tewaterlating. De tweede poging met hoog water op zondag lukt wel. Drie kotters zijn in aanbouw en 1 ligt gereed op de helling voor tewaterlating. Kotters kunnen hier nog droogvallen op de wal voor onderhoud (lees afkrab en anitfouling of teerbeurt, slijptollen en lassen. ). Kortom we zijn nautisch met ons neusje in de boter gevallen. Toen we de werf voor de 2e keer bezochten mochten we geen helaas geen foto's nemen! Bang voor bedrijfsspionage?

De werf met helling

Natuurlijk is hier wel een groot verschil in welvaartsniveau merkbaar. De rijken: uit wat hier wel genoemd wordt het Franse deel. Zij varen uit met hun speedboot. Met kinderen aan boord met overgewicht. Aan de andere kant de tanige uitvarende vissers. Groeten doen ze elkaar niet. Ze zien de anderen niet! De grap is dat beide groepen ons wel groeten. 30 augustus arriveert de 3e passant. Dit is een Franse zeilboot uit Bretagne.We hebben onze rondreis door het land 2 dagen uitgesteld omdat Riet nog wat last had van haar geblesseerde knie, maar morgen willen we echt er voor gaan!

HET LAND IN

1 juli tm 12 september 2008
Waar te beginnen na zoveel indrukken? We hebben een groot gedeelte van Marokko bereisd. Per trein, bus en auto. De trein is goed voor de lange afstanden tussen de steden, door de minder interessante delen. Om het rijden in steden te vermijden hebben we pas een auto gehuurd in Marrakech. Dus met de trein naar Rabbat. Daarna met de trein naar Fes. Vervolgens met de bus naar Marrakech. Daar voor 5 dagen een auto gehuurd (later met 1 dag verlengd). Tenslotte zijn we vanmorgen met de trein teruggekomen uit Marrakech.

Het koningklijk palijs in Fes

Detail koperen toegangsdeuren

MIKRO ECONOMIETJES

In de steden tref je een gekrioel van auto’s, taxi’s, bromfietsen en voetgangers aan. Dikke wolken zwarte rook van dieselmotoren, opgevrolijkt met blauwe dampen van tweetaktmotoren van de bromfietsen. Elke stad lijkt wel een op zichzelf staand gebied. Ofschoon er een redelijk goede infrastructuur is, zie je tien km. buiten de steden bijna geen gemotoriseerd verkeer meer.Er valt blijkbaar niet veel te verhandelen tussen de steden. Misschien omdat in de Souks (ambachtswinkels) in iedere plaats dezelfde producten aangeboden worden. Straatje leerproducten, straatje koperwerk, straatje tapijten enz. In alle steden en dorpen is een Medina (oude ommuurde binnenstad), met in het midden het kloppende hart van de stad. Hier zijn de souks, de nauwe straatjes. In deze labyrinten is het eenvoudig verdwalen. Je hebt dan een kompas of een gidsje nodig om er weer uit te komen. De ambachtlieden zijn aan de randen van de souks gevestigd.Marokko is een geweldig land om per auto of motor te verkennen.
De leerverfbaden in de souk van Fes

RAMMADAN EN DE MAROKANEN

Al vrij snel hadden we door dat we precies in de Ramadan periode terecht gekomen zijn. De Ramadan duurt 29 dagen om de 9 maanden. Voor de islamieten betekent dit: van zonsopkomst tot zonsondergang niet eten en drinken. Normaal wordt er 5 keer per dag gebeden. In de ramadan is er een extra gebedsronde. Buiten de steden houdt, naar onze indruk, ca. 95% van de bevolking hier zich aan.

De moskee van Marakech net voor zonsondergang

In de grote steden misschien iets minder. Vooral omdat je daar de zogenaamde Franse delen hebt. Dit zijn de ruimer opgezette wijken die tegen de Medina’s (oude binnensteden) aanleunen. Hier wonen de welgestelde Marokkanen en veelal de nazaten vanuit de Franse tijd. Per slot van rekening zijn de Marokkanen pas sinds 1956 onafhankelijk van Frankrijk! In deze wijken vind je de wat betere hotels en restaurants. Tijdens de ramadan word je daar ook tussen zonsopkomst en zonsondergang met koffie bediend! In de niet Franse delen zijn wel wat winkeltjes open, want er wordt wel gewerkt. Liever zo weinig mogelijk omdat, vanwege de temperatuur en het niet mogen drinken, de dagen zwaar zijn. Zo waren wij nog bezorgd of onze buschauffeur zich gedurende de 10 uur durende tocht van Fes naar Marrakech wel zou kunnen blijven concentreren! ’s-Avonds om 18.00, ongeveer een uur voor zonsondergang, gaan de winkeltjes open. Er wordt ingekocht en de tafels worden gedekt. Nadat om 19.00 de imaan het cassettebandje start, de monotone zangerige woordenstroom van de moskee stopt en er gebeden is, kan er weer tot zonsopkomst gegeten en gedronken worden. Voor ons was de praktijk: zorgen voor inkoop van brood, beleg, fruit en water, de avond voor de volgende dag. Diner na 19.00. Niet al te veel probleem dus. De volgende dag was het ochtendbandje van 5.00 uur (oproep voor 1e gebed) meestal de voorwekker, waarna we ons nog even omdraaiden. De religie is zeer algemeen in de samenleving verweven. En dat maakt voor een deel Marroko ook zo anders dan bijvoorbeeld Portugal.

PORTUGAL ANDALUSIE EN MAROKKO

Buiten het verschil van religies zijn er ook vele vergelijken en overeenkomsten tussen de landen. De Moren brachten veel van hun cultuur in Portugal en Andalusie. De vlucht van de Moren uit Andalusie en Portugal heeft weer een enorme invloed gehad op de ontwikkeling van de Marokkaanse steden. Grote overeenkomsten in bouwkunst, gispsreliefwerk, tegel en glazuurwerk. Helaas is het hier bijna nooit, voor niet moslims, niet toegestaan moskeen van binnen te bezoeken. Vaak kun je wel voor de open deuren een deel van het interieur bewonderen. In Rabat bezochten we de oude ommuurde kasba. Het eerste deel is gebouwd door de uit Andalusie verdreven moslims. Er het andere deel door de uit Portugal komende bevolkingsgroep. Beide delen zijn onderdeel van een labyrint van nauwe straatjes, binnen de muur. Schitterend om hier een rondwandeling te maken. De huizen zijn keurig onderhouden en alles in wit-blauw.

De stadspoort in Rabat

CONTACT EN INFORMATIE EN VERBLIJF

Ons probleem is de gebrekkige kennis van de Franse taal. Op de scholen wordt hier nog altijd Frans als tweede taal onderwezen. Engels wordt meestal niet of erg beperkt gesproken. B.v.: het zoeken naar een hotel in de buurt van Taroudant. Bij de eerste poging blijkt aan de receptie alleen Arabisch gesproken te worden. Op straat ook niemand te vinden die Frans kan. Wat nu? Er staat nog een bord van een hotel. Maar dat wijst recht naar een onverharde weg die recht in de openlucht markt loopt! Toch maar even proberen. Geen hotel. Weer terug. Opnieuw via gebaren begrepen dat we toch die kant uit moeten. Na 10 minuten hobbelen over keien, putten,klei en stof, staan we voor de poort van een ommuurd hotel. Na stevig onderhandelen over de prijs (Riet wordt een echte zakenvrouw) gaat de auto door de poort. Je weet niet wat je ziet in dit besloten paradijsje na de buurt waar je zojuist doorgereden bent. Riante binnentuin in Andalusien stijl. Palmen, alle denkbare vruchtenbomen, bloemen, zwembad, pauwen. Prachtige kamer met suite, badkamer enz. Als we later in de eetzaal zitten kijken we onze ogen uit naar de pracht en vakmanschap waarmee dit gemaakt is. Dit alles voor 80 euro per 2 pers. inclusief diner en ontbijt. Exclusief de wijn. Want ofschoon de islam alcohol niet toestaat, is bier en wijn in alle (franse) hotels te koop. Er wordt Marokkaans bier en marokkaanse wijn geproduceerd. De Marokkanen drinken zelf absoluut geen alcohol. Toch hebben we in de souks “zelfgedistilleerd” onder de toonbank door zien gaan. Verboden vruchten smaken nu eenmaal altijd lekker! Vaak zijn er echter geen hotels in franse stijl. Voorbeeldje: Op de autotocht terugkomend uit de woestijn willen we voor donker een hotel-restaurant vinden in Tazanat. Er zijn er twee. Het eerste wordt onder strenge keuring als te vies betiteld (Riet ziet grote kakkerlak in toilet). Het tweede is simpel maar proper! Aan arbeidskracht hier geen gebrek. 6 tot 8 jongens runnen de zaak. Buiten ons zijn er nog 3 Franse vrouwen te gast. De jongens maken een drukke baan voor zichzelf. Ze lopen op en neer van hier naar nergens. Uiteindelijk duurt het bestellen van een kop koffie nog minimaal een kwartier. Maar uiteindelijk krijgen we goed eten, beddengoed kraakhelder. Het enige irritante is het aanklampen van mannen en jongens die gids willen spelen. Dat gaat meestal als volgt. Bonjour. Franscais, No. Vervolgens komen de meeste landen aan bod. Goed, nu weten ze dat we uit Nederland komen. Allemachtig, prachtig of kijken niet kopen. De tweede opening is in Engels: Where are you looking for? Daarna blijven ze aanhouden om wat te verkopen, te krijgen, of je gids te zijn. Na enige ervaring zijn we dit als volgt op gaan lossen. Wanneer er een aantal op je af komen kiezen we een klein verlegen joch uit. “Jij bent onze gids. We geven je 5 of 10 dirham. Dat en dat willen we zien”. Daarna moeten de anderen wel afdruipen, want regel is, je mag niet aan een ander zijn handel komen! Maar soms komen we ook veel te weten en hebben gesprekken over Marokkanen, hun geloof en we vergelijken de Marokkaanse en Nederlandse samenleving. Zoals bij Abdou. We stoppen toevallig bij zijn hotel en maken kennis met zijn familie en manier van gastvrijheid. Abdou is een diep gelovig en hardwerkend mens. Hij heeft een internetsite waarmee hij mensen uit talloze landen werft om met hem een trekking in de bergen te doen. Web.http:// trek-maroc.com . Tussen de gesprekken door en de heerlijke maaltijd die hij voor ons bereidt, gooit hij af en toe een wit kleed over zijn kleding, springt op zijn mountainbike en vliegt naar de Moskee. Zeker een hele klus tijdens de ramadan met die extra gebedsrondes. Van het geld wat hij verdient heeft met trekking heeft hij eigenhandig zijn prachtige hotelletje in Berberstijl gebouwd. Vrijwel overal worden we vriendelijk en gastvrij ontvangen. Zo hebben we een geweldige autoreis van 6 dagen van 1700 km. door heuvels, bergen en woestijn.

Aan de maaltijd bij Abdoel

TOEN EN NU

Marokko verrast steeds met twee gezichten. De ezel wint het nog steeds van de explosiemotor op het platteland. Dat lijkt niet snel te veranderen met de steeds hogere brandstofprijzen en de langzaam stijgende welvaart van de kleine zelfstandigen. Langs de wegen zien we vrouwen met rietbossen, water of kleinschalige landbouwproducten naar of van een markt lopen, waar iedereen meer van het zelfde heeft. Maar ook jonge moslimvrouwen met hoofddoekje (soms zonder) die de wereld met een zelfbewuste blik inkijken. Zich verplaatsend op bromfietsen of rijles nemend. Oude mannen die de vrouwelijke jeugd aanspreken op kleding en houding. Marokko verandert erg snel. Een bejaarde vrouw met bourka op het platteland met een mobieltje tegen het oor. Schotelantennes op huizen van de in het landschap opgaande Berberdorpjes in de bergen. Wij hebben b.v. Internet in de haven en overal zijn internetcafe’s. In Algerije schijnt de machtstijd tussen de oude en nieuwe wereld hevig aan de gang te zijn. Marokko heeft alle grenzen met Afrikaanse landen gesloten. Bang voor smokkel van wapens om extremistische groepen te “voeden”. Hopelijk ontwikkelt Marokko zich verder tot een land dat trots is op zijn eigen geschiedenis en met respect voor die van een ander.
Hoe ging dat ook al weer met de huur van de auto? Rijdt niet te hard was de waarschuwing! Drie minuten onder weg worden we willekeurig met een paar andere auto’s uit de file genomen. Heb je dat oranje knipperlicht niet gezien? 400 dirhan met reçu. Het kan ook zonder. Dan is het 200! Discussie niet mogelijk. Of je bent de autopapieren kwijt. Zo maak je kennis met corruptie binnen het ambtelijk apparaat. Er is nog veel te doen in Marokko!


LANDSCHAP EN KLEUREN

De grote verschillen in landschap en kleur maken Marokko voor ons een geweldige belevenis. Rood en oker gekleurde bergen, smalle bergpassen. Kasba’s, dorpen gebouwd met natuurlijke materialen uit de directe omgeving. Vaak opgelicht met het groen van een oase. Palmen.

Erg smal voor ons gaat het fout. Even met 6 man de auto van de afgrond redden

Berberdorp in hamonie maar met scholelantennes

Kasbah in oase

landchap in de bergen

kleurenpalet in de bergen

De oude bebouwing is in volledige harmonie met het landschap. Jammer dat initiatieven tot behoud van dit erfgoed alleen van Unesco en particulier initiatief komen! De Marokkaanse regering heeft nog steeds geen oog ( of geld) voor dit waardevolle bezit. Honderden kilometers door de woestijn rijden en niet meer dan twee auto’s tegenkomen. Doe dit nooit met een auto zonder airco! In de woestijn hadden we temperaturen tot boven 40 gr C.!

PER KAMEEL

Eenmaal in de woestijn aangekomen konden we er deze keer niet omheen! Een kameeltocht en overnachten in de woestijn. Misschien een wat toeristisch idee? Maar hier hebben we geen moment spijt van gehad. Aangekomen in het door Abdou aanbevolen hotel (een groot deel van de toeristenindustrie werkt op basis van: ‘ik heb een goede vriend”). Na overeenkomst over de prijs (35 euro pp.) krijgen we het volgende pakket: Siësta houden tot 17.00 uur op de hotelkamer. Op kameel, met nog twee ander gasten, zal de gids ons 1,5 uur op kamelen in de woestijn meenemen. We hebben dit gebied gekozen omdat dit bestaat uit gele zandduinen. Vervolgens diner in kamp en slapen in bedoeïenentent of onder de sterren. Volgende morgen zonsopkomst, daarna terug per kameel naar hotel, douchen, ontbijt. Aldus bestijgen wij en een Frans stel dus de dromedarissen. Althans, zij knielen. Je gaat op het zadel zitten daarna staan ze weer op. Kamelen vind je blijkbaar in Voor-Azie. Nou ja 1 of twee bulten, dat maakt niet uit. Nadat we gewend zijn aan de hobbelige tred komen we in de prachtige zandduinen aan. Net voor donker bereiken we, na een geweldige tocht door een schitterend landschap de tent. Na de gebruikelijke thee (mintthee mierzoet) maakt onze gids een heerlijke tajine-schotel met kip (we eten bijna niet anders dan kip omdat we dan weten wat we eten ). Omdat het windloos blijft kunnen we op matrassen buiten slapen. De enige nodige bedekking is een laken! De temperatuur komt in de nacht niet onder de 25 gr.C. Het plafond bestaat vannacht uit de overtrekkende sterrenhemel, af en toe aangevuld met een voortsnellende satelliet. Het toetje is de zonsopkomst en de terugtocht. Het kan nog mooier en roder maar dan moet je in de winter gaan. Nou, wij vonden het zo al een unieke belevenis. Daarna overnachten we in de woestijn nog in een kasba-hotel. We proberen een kleintje te vinden. Dit lukt niet echt. Het verbaast ons dan ook enigszins dat het gigantische complex maar 15 kamers heeft! Maar ja wat kost nu een m2. grond in deze woestijn? Na nog twee dagen genieten van het kleurenpalet van bergen met opnieuw schitterende weggetjes, passen (af en toe weer zeer smal) leveren we ons Ford-Fiestatje weer in.


In de woestijn

Marrakech


Moskee Marakech

Toch jammer dat de moskeen niet van binnen te bezichtigen zijn. Zo lopen we rond de beroemde Koutoubia Moskee. Graag hadden we even een kijkje binnenin willen nemen. De souks in Marrakech hebben de meeste en fijnste producten van het hele land. Aardewerk, glazuur en het prachtigste zachte leer. Alles in natuurkleuren. Maar ook de kleuren van saffraan en ander specerijen springen er uit.
Place Jemaa el-Fna is, zoals de reisgidsjes beloven, inderdaad het hart van de stad. Nu met de Ramadan eten de Marokkanen eerst thuis. Daarna gaan ze de straat op. Het zijn vooral de toeristen, dus ook wij ook, die eten in een van de talloze openluchttentjes op het plein. Daarna mengen de toeristen zich onder de Marokkanen op het plein, waar allerlei spelletjes, muziek, rituelen en narren vertoeven om de medemens na vermaak een paar dirham uit de zak te kloppen.

De kleur van safraan

Plein voostelling

Nagenietend vanaf een dakterras kijken we vanaf ons blikje Sprite (alcohol is immers verboden) op de bewegende menigte. Maar ook is inmiddels een licht onrustig gevoel in ons hoofd geslopen. Hoe zou het met de boot zijn? De volgende morgen nemen we de trein van negen terug naar Mohammadia. Tot onze geruststelling ligt de boot onveranderd aan de steiger.